Alzheimer hastalığı nedir?
Alzheimer hastalığı, beyinde anormal protein birikimleriyle (amiloid plakları ve tau yumakları) başlayan ve beyin hücrelerinin zamanla kaybıyla ilerleyen nörodejeneratif bir hastalıktır. Belleğin oluştuğu bölgelerden başlayan değişiklikler, yıllar içinde dil, dikkat, yön bulma ve karar verme gibi işlevleri de etkiler.
Dünya Sağlık Örgütü’ne göre 2021 yılında dünyada 57 milyondan fazla kişi demansla yaşıyordu ve her yıl yaklaşık 10 milyon yeni olgu eklenmektedir. Alzheimer hastalığı, demans olgularının %60–70’inin nedenidir.
Alzheimer’ın erken belirtileri nelerdir?
- Yakın zamanda olan olayları, konuşmaları ve randevuları unutma
- Aynı soruyu ya da aynı konuyu kısa aralıklarla tekrarlama
- Eşyaları alışılmadık yerlere koyma ve bulamama
- Kelime bulmakta zorlanma, konuşmayı takip etmede güçlük
- Bilinen yerlerde yön bulamama
- Fatura ödeme, yemek yapma, ilaçlarını düzenleme gibi alışılmış işlerde zorlanma
- Kişilik ve ruh halinde değişiklik, sosyal ortamlardan çekilme
Erken dönemde eski anılar çoğunlukla korunur; bu nedenle yakınlar, kişinin “eskiyi çok iyi hatırladığını” gözlemleyebilir. Bellek yakınmalarının hangilerinin olağan sayılabileceği konusunda unutkanlık sayfasına bakabilirsiniz.
Hastalık nasıl ilerler?
Alzheimer hastalığı genellikle yıllar içinde, yavaş ilerler:
- Hafif bilişsel bozukluk: Bellek yakınmaları kişinin kendisi ya da yakınları tarafından fark edilir, testlerde saptanır; ancak günlük yaşam bağımsız olarak sürdürülür.
- Hafif evre: Karmaşık işlerde, para yönetiminde ve yeni bilgileri öğrenmede belirgin zorlanma
- Orta evre: Günlük işlerde yardıma ihtiyaç, zaman ve yer karışıklığı, davranış değişiklikleri
- İleri evre: Kişisel bakımın büyük ölçüde başkalarına bağlı hale gelmesi
İlerleme hızı kişiden kişiye farklıdır.
Nasıl değerlendirilir?
Değerlendirmede kişinin kendisinin yanı sıra onu yakından tanıyan bir yakınının anlattıkları da çok değerlidir; bu nedenle muayeneye bir yakınla gelinmesi önerilir. Değerlendirme şunları içerir:
- Ayrıntılı öykü ve nörolojik muayene
- Bellek, dikkat, dil ve yön bulmayı ölçen bilişsel testler
- Kan tahlilleri: B12 vitamini, tiroid işlevleri, kan şekeri ve diğer gerekli değerler
- Beyin MR’ı: beyindeki hacim değişiklikleri, damar hasarı ve diğer nedenlerin araştırılması
- Depresyon, uyku bozukluğu ve kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi
B12 eksikliği, tiroid hastalıkları, depresyon, bazı ilaçların yan etkileri ve uyku apnesi gibi durumlar da unutkanlık yapabilir ve bunlar tedavi edilebilir nedenlerdir. Boyun damarlarının değerlendirilmesi gerekirse Karotis Doppler ultrason istenebilir.
Hangi yöntemler uygulanabilir?
Plan, hastanın evresine, eşlik eden hastalıklara ve bakım koşullarına göre hasta ve yakınlarıyla birlikte yapılır:
- Belirtileri ve hastalığın seyrini hedefleyen ilaç tedavisinin planlanması ve takibi
- Uyku bozukluğu, huzursuzluk ve ruh hali değişikliklerinin yönetimi
- Tansiyon, şeker, kolesterol ve işitme kaybı gibi eşlik eden durumların düzenlenmesi
- Bilişsel, fiziksel ve sosyal etkinliğin sürdürülmesi
- Ev güvenliği, ilaç düzeni ve bakım veren yakınlara yönelik bilgilendirme
Risk etkenleri nelerdir?
İleri yaş en önemli risk etkenidir. 2024 yılında yayımlanan Lancet Demans Komisyonu raporu, değiştirilebilir 14 risk etkeninin demans olgularının yaklaşık %45’iyle ilişkili olduğunu bildirmiştir. Bu etkenler arasında eğitim düzeyinin düşüklüğü, işitme kaybı, yüksek tansiyon, sigara, obezite, depresyon, hareketsizlik, diyabet, aşırı alkol tüketimi, kafa travması, hava kirliliği, sosyal yalnızlık, orta yaşta yüksek LDL kolesterol ve tedavi edilmeyen görme kaybı yer almaktadır.
Ne zaman hekime başvurmalı?
- Unutkanlık son aylarda belirginleştiyse ya da yakınlar tarafından fark ediliyorsa
- Aynı soruların sık tekrarlanması, bilinen yerlerde kaybolma gibi durumlar varsa
- Para yönetimi, ilaç kullanımı gibi günlük işlerde zorlanma başladıysa