Unutkanlık neden olur?
Bellek; dikkat, bilginin kaydedilmesi, saklanması ve gerektiğinde geri çağrılması aşamalarından oluşur. Bu aşamalardan herhangi birini etkileyen durum unutkanlığa yol açabilir. Gençlerde ve orta yaşta unutkanlığın en sık nedeni, bilginin dikkat dağınıklığı nedeniyle hiç kaydedilmemesidir.
Unutkanlığa yol açabilen başlıca nedenler:
- Uyku sorunları: Yetersiz ya da bölünmüş uyku, uyku apnesi — bkz. uyku bozuklukları
- Stres, kaygı ve depresyon: Dikkati ve bilginin kaydedilmesini zorlaştırır.
- Vitamin eksiklikleri ve hormonal durumlar: B12 vitamini eksikliği, tiroid bezinin az çalışması, menopoz geçiş dönemi
- İlaçlar: Bazı uyku ilaçları, sakinleştiriciler, alerji ilaçları ve birden fazla ilacın birlikte kullanılması
- Geçirilmiş enfeksiyonlar: COVID-19 gibi enfeksiyonlardan sonra haftalar süren odaklanma güçlüğü
- Nörolojik hastalıklar: Alzheimer hastalığı ve diğer demans türleri, beyin damar hastalıkları, normal basınçlı hidrosefali
Hangi unutkanlık olağandır, hangisi değildir?
Çoğunlukla olağan sayılabilecek durumlar:
- Bir ismi o an hatırlayamayıp sonradan hatırlamak
- Anahtar ya da gözlüğü nereye koyduğunu arada bir unutmak
- Yoğun dönemlerde bir randevuyu kaçırmak
- Odaya girip ne için girdiğini unutmak
Değerlendirme gerektiren durumlar:
- Yakın zamanda yaşanan olayları ya da yapılan konuşmaları tamamen unutmak
- Aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar tekrar sormak
- Bilinen yerlerde kaybolmak
- Fatura ödeme, ilaç kullanma, yemek yapma gibi alışılmış işlerde zorlanmak
- Unutkanlığın aylar içinde belirgin şekilde artması ve yakınlar tarafından fark edilmesi
Unutkanlık nasıl değerlendirilir?
Değerlendirme, yakınmaların ne zaman başladığı, nasıl ilerlediği ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği sorgulanarak başlar. Kişiyi yakından tanıyan bir yakının muayeneye katılması değerlendirmeye önemli katkı sağlar.
- Nörolojik muayene ve bellek, dikkat, dil ve yön bulmayı ölçen bilişsel testler
- Kan tahlilleri: B12 vitamini, folik asit, D vitamini, tiroid işlevleri, kan şekeri
- Uyku düzeni, ruh hali ve kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi
- Gerekli görüldüğünde beyin MR’ı ve boyun damarları için Karotis Doppler ultrason
Hangi yöntemler uygulanabilir?
Plan, saptanan nedene göre yapılır:
- Vitamin eksikliklerinin ve tiroid hastalıklarının düzeltilmesi
- Düzenli bir uyku düzeninin sağlanması, uyku apnesi şüphesinde ileri değerlendirme
- Unutkanlığı artırabilecek ilaçların hekim tarafından gözden geçirilmesi
- Stres ve ruh hali yakınmalarına yönelik destek
- Beslenme, uyku ve mikro besin düzeylerini ele alan fonksiyonel tıp değerlendirmesi
- Nörodejeneratif bir hastalık saptanırsa takip ve tedavi planı
Yeni beceriler öğrenmek, kitap okumak ve zihni etkin tutan uğraşlar da önerilen alışkanlıklar arasındadır. Düzenli fiziksel etkinlik, sosyal ilişkilerin sürdürülmesi, işitme ve görme sorunlarının giderilmesi beyin sağlığının korunmasına yardımcı olan etkenler arasındadır.
Ne zaman hekime başvurmalı?
- Unutkanlık son aylarda arttıysa ya da işinizi, günlük düzeninizi etkiliyorsa
- Yakınlarınız unutkanlığınızı fark edip dile getiriyorsa
- Unutkanlığa konuşma güçlüğü, yön bulamama, kişilik değişikliği, yürüme bozukluğu ya da idrar kaçırma eşlik ediyorsa
Aniden başlayan bilinç bulanıklığı, konuşma bozukluğu ya da güç kaybı durumunda beklemeden acil servise başvurun.