Geçirgen bağırsak nedir?
Bağırsağın iç yüzeyi, tek sıra hücreden oluşan ve hücrelerin birbirine sıkı bağlantılarla tutunduğu bir duvarla örtülüdür. Bu duvar, besinlerin ve suyun emilmesine izin verirken mikropların ve istenmeyen maddelerin kana geçişini sınırlar. Hücreler arasındaki bağlantılar gevşediğinde bağırsak geçirgenliği artar; günlük dilde buna geçirgen bağırsak denir.
Artmış bağırsak geçirgenliği; çölyak hastalığı, inflamatuvar bağırsak hastalıkları (Crohn hastalığı ve ülseratif kolit) ve bazı bağışıklık sistemi hastalıklarında gösterilmiştir. Ancak bunun bir hastalığın nedeni mi yoksa sonucu mu olduğu ve tek başına hangi yakınmalara yol açtığı henüz netlik kazanmamıştır.
Bilimsel olarak ne biliniyor?
- “Geçirgen bağırsak sendromu” tıbbi sınıflamalarda ayrı bir tanı olarak yer almaz.
- Bağırsak geçirgenliği araştırmalarda farklı testlerle ölçülebilmektedir; ancak bu testlerin günlük uygulamada tanı koymak için standart ve geçerli olduğu gösterilmemiştir.
- Bağırsak mikrobiyotası, bağırsak duvarının bütünlüğü ve bağışıklık sistemi arasındaki ilişki, migren dahil pek çok hastalıkta aktif bir araştırma alanıdır.
Bu nedenle muayenehanede “geçirgen bağırsak” tek başına bir tanı olarak konmaz; yakınmaların ardındaki tanımlanmış nedenler araştırılır ve bağırsak sağlığı bütüncül olarak ele alınır.
Bağırsak–beyin ekseni nedir?
Bağırsak ile beyin; vagus siniri, bağışıklık sistemi, hormonlar ve bağırsak bakterilerinin ürettiği maddeler aracılığıyla sürekli iletişim halindedir. Buna bağırsak–beyin ekseni denir. Stresin sindirim yakınmalarını artırması ya da sindirim sistemi sorunlarının ruh halini etkilemesi bu iletişimin günlük yaşamdaki örnekleridir.
Migreni olan kişilerde huzursuz bağırsak sendromu ve reflü gibi sindirim sistemi yakınmalarının daha sık görüldüğü bildirilmektedir. Bu nedenle migrende fonksiyonel tıp değerlendirmesi kapsamında sindirim yakınmaları da sorgulanır.
Hangi yakınmalarla ilişkilendirilir?
Bağırsak sağlığıyla ilişkili olabilecek ve değerlendirmeye katılan yakınmalar şunlardır:
- Şişkinlik, gaz, karın ağrısı
- İshal, kabızlık ya da ikisinin dönüşümlü görülmesi
- Belirli besinlere karşı hassasiyet
- Yorgunluk ve beyin sisi
- Sık tekrarlayan baş ağrısı
Bu yakınmaların pek çok farklı nedeni olabilir; bu nedenle önce tanımlanmış hastalıkların ayırt edilmesi gerekir.
Nasıl değerlendirilir?
- Ayrıntılı öykü: sindirim yakınmaları, beslenme düzeni, öğün saatleri, kullanılan ilaçlar (özellikle ağrı kesicilerin sık kullanımı), alkol, stres ve uyku
- Muayene
- Kan tahlilleri: kansızlık, demir depoları, B12 ve D vitamini, gerekli durumlarda çölyak hastalığı testleri
- Gerekli durumlarda dışkı tahlilleri
- Kilo kaybı, dışkıda kan, gece uyandıran ishal ya da ailede bağırsak kanseri öyküsü gibi uyarı işaretleri varsa gastroenteroloji uzmanına yönlendirme
Hangi yöntemler uygulanabilir?
Plan, saptanan nedene ve yakınmalara göre yapılır:
- Tanımlanmış bir hastalık saptanırsa ilgili uzmanlıkla birlikte tedavi planı
- Lif açısından zengin, çeşitli ve işlenmiş gıdalardan uzak bir beslenme düzeni
- Alkolün ve ağrı kesicilerin gereksiz kullanımının azaltılması
- Stres yönetimi, düzenli uyku ve fiziksel etkinlik
- Eksik bulunan vitamin ve mineral düzeylerinin hekim tarafından düzeltilmesi — bkz. magnezyum ve sinir sistemi
- Gerekli durumlarda belirli besinlerin hekim gözetiminde, planlı olarak değerlendirilmesi