
Kolesterol nedir, vücutta ne işe yarar?
Kolesterol, karaciğerde üretilen ve besinlerle de alınan yağ benzeri bir maddedir. Vücut için zararlı değil, vazgeçilmezdir:
- Bütün hücrelerin zarının yapısında bulunur.
- Kortizol, östrojen ve testosteron gibi hormonların ve D vitamininin yapımında kullanılır.
- Beyin, vücuttaki kolesterolün yaklaşık dörtte birini barındırır; sinir liflerini saran miyelin kılıfın önemli bir bileşenidir.
Beyin kendi kolesterolünü büyük ölçüde kendisi üretir. Kandaki kolesterol ise beyni daha çok damarlar aracılığıyla etkiler.
İyi ve kötü kolesterol ne demek?
Kolesterol kanda tek başına dolaşamaz; lipoprotein adı verilen taşıyıcılarla taşınır:
- LDL kolesterol (“kötü” kolesterol): Kolesterolü dokulara taşır. Uzun süre yüksek kaldığında damar duvarında birikerek plak oluşumuna (ateroskleroz) yol açar.
- HDL kolesterol (“iyi” kolesterol): Fazla kolesterolü dokulardan karaciğere geri taşır.
- Trigliseritler: Kandaki başka bir yağ türüdür; özellikle şeker ve alkol tüketimiyle yükselir.
Yüksek kolesterol beyni nasıl etkiler?
Yüksek LDL kolesterolün beyne en bilinen etkisi damarlar üzerindendir. Boyun ve beyin damarlarında plak oluşması inme riskini artırır. Boyun damarlarındaki daralmalar Karotis Doppler ultrason ile değerlendirilebilir.
Son yıllarda yüksek LDL kolesterolün demansla ilişkisi de dikkat çekmektedir. 2024 Lancet Demans Komisyonu raporu, orta yaşta yüksek LDL kolesterolü demans için değiştirilebilir risk etkenleri listesine eklemiştir. 1,8 milyondan fazla kişinin yaklaşık 20 yıllık sağlık kayıtlarının incelendiği bir çalışmada da 65 yaş öncesinde ölçülen yüksek LDL düzeyi, 10 yıldan uzun süre sonra demans riskinde hafif bir artışla ilişkili bulunmuştur.
Bu ilişkinin nedenleri tam olarak bilinmemektedir. Beyindeki küçük damar hastalığı ve Alzheimer hastalığında biriken proteinlerle olası etkileşimler araştırılmaktadır.
Kolesterol hedefleri nasıl belirlenir?
Kolesterolün düşürülmesi gerekip gerekmediği ve hedef değerler kişinin yaşına, diğer risk etkenlerine ve damar hastalığı öyküsüne göre belirlenir. Bu nedenle kolesterol düzeyleri tek başına değil, tansiyon, kan şekeri, sigara kullanımı ve aile öyküsüyle birlikte değerlendirilmelidir. Kolesterolle ilgili kararlar iç hastalıkları ya da kardiyoloji hekimiyle birlikte verilir.
Kolesterol tahlili nasıl yapılır?
Kolesterol düzeyi, lipid profili adı verilen bir kan tahliliyle ölçülür. Bu tahlilde toplam kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit değerleri birlikte değerlendirilir. Günümüzde tahlil çoğu durumda tok karnına da yapılabilir; trigliserit değeri çok yüksek çıkarsa tahlil aç karnına tekrarlanır. Sonuçlar tek başına değil; yaş, cinsiyet, tansiyon, kan şekeri, sigara kullanımı ve ailede erken yaşta kalp hastalığı öyküsüyle birlikte yorumlanır.
Kolesterolü dengelemek için neler yapılabilir?
- Doymuş ve trans yağları azaltmak; zeytinyağı, kuruyemiş ve balık gibi sağlıklı yağları tercih etmek
- Yulaf, baklagil ve sebzeler gibi çözünür lif kaynaklarını artırmak
- Düzenli fiziksel etkinlik; HDL düzeyini destekler
- Sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak
- Fazla kilo varsa kilo vermek
- Kan şekeri dengesine dikkat etmek; bkz. kan şekeri dalgalanmaları ve beyin
Kolesterol ne sıklıkla ölçtürülmeli?
Yetişkinlerde kolesterol düzeyinin belirli aralıklarla kontrol edilmesi önerilir; aile öyküsü, diyabet, yüksek tansiyon ya da sigara kullanımı varsa daha sık ölçüm gerekir. Unutkanlık yakınması olan kişilerde kolesterol ve diğer damar risk etkenleri, Alzheimer hastalığı ve diğer demans türleri açısından yapılan değerlendirmenin bir parçasıdır.
Kaynaklar
- Livingston G ve ark. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet, 202401296-0)
- Iwagami M ve ark. Blood cholesterol and risk of dementia in more than 1·8 million people over two decades. The Lancet Healthy Longevity, 202100150-1)


