Parkinson hastalığı nedir?
Parkinson hastalığı, beyinde hareketi düzenleyen dopamin maddesini üreten sinir hücrelerinin yavaş yavaş kaybıyla ortaya çıkan bir hastalıktır. Dinlenme sırasında titreme, hareketlerde yavaşlama, kaslarda sertlik ve denge sorunları başlıca belirtileridir. Belirtiler ve değerlendirme hakkında ayrıntılı bilgi için Parkinson hastalığı sayfasına bakabilirsiniz.
Parkinson, dünyada görülme sıklığı en hızlı artan nörolojik hastalıklardan biridir. Bu artışın önemli bir bölümü yaşlanan nüfusla açıklansa da araştırmacılar çevresel etkenlerin de payı olabileceğini düşünmektedir.
Parkinson'un nedenleri nelerdir?
- Yaş: En önemli risk etkenidir; hastalık genellikle 60 yaşından sonra başlar.
- Genetik: Hastaların küçük bir bölümünde doğrudan kalıtsal bir neden bulunur; daha fazlasında genetik yatkınlık riski artırır.
- Cinsiyet: Erkeklerde daha sık görülür.
- Çevresel etkenler: Bazı kimyasallara uzun süreli maruziyet
Çoğu kişide hastalık, bu etkenlerin bir arada bulunmasıyla ortaya çıkar.
Hangi kimyasallar araştırılıyor?
Tarım ilaçları: Bazı böcek ve yabani ot ilaçlarına uzun süreli mesleki maruziyet, çok sayıda çalışmada Parkinson riskinde artışla ilişkili bulunmuştur. Bu maddelerin bir kısmının sinir hücrelerinin enerji santralleri olan mitokondrilere zarar verdiği deneysel çalışmalarda gösterilmiştir (bkz. mitokondri ve beyin sağlığı).
Trikloroetilen (TCE): Metal parçalardaki yağı temizlemek için endüstride yaygın kullanılmış, geçmişte kuru temizlemede de yer almış bir çözücüdür. Toprağa ve yeraltı sularına karışabilir; kirlenmiş topraktan buharlaşarak binaların iç havasına da geçebilir. ABD'de içme suyu TCE ile kirlenmiş bir askeri üste bulunanlar ile kirlenmemiş başka bir üste bulunanların karşılaştırıldığı geniş bir çalışmada, kirlenmiş üste bulunanlarda yıllar sonra Parkinson riskinin yaklaşık yüzde 70 daha yüksek olduğu bulunmuştur. ABD Çevre Koruma Ajansı Aralık 2024'te bu kimyasalın kullanımını yasaklayan bir düzenleme yayımlamış; düzenlemenin bazı hükümlerinin uygulanması ise ertelenmiştir.
Evde kullandığımız temizlik malzemeleri Parkinson'a yol açar mı?
Bu konu sık sorulmaktadır. Parkinson ile ilişkisi araştırılan çözücüler, ağırlıkla endüstriyel kullanımda olan ve uzun süreli, yüksek düzeyde maruziyetin söz konusu olduğu maddelerdir. Günlük ev temizliğinde kullanılan ürünlerin Parkinson'a yol açtığını gösteren bir kanıt yoktur. Ancak geçmişte bazı çözücü bazlı leke çıkarıcı ve yağ sökücülerde trikloroetilen bulunabiliyordu; bu tür ürünlerin kapalı alanda uzun süre kullanılmasından kaçınmak yerinde olur.
Yine de temizlik ürünlerinin kapalı alanda solunması solunum yollarını tahriş edebilir. Bu nedenle ürünleri karıştırmamak, ortamı havalandırmak ve etiketteki kullanım uyarılarına uymak genel sağlık açısından önemlidir.
Çevresel etkenler neden önemli?
Yaş ve genetik değiştirilemeyen risk etkenleridir; çevresel etkenlere maruziyet ise büyük ölçüde azaltılabilir. Araştırmacılar, bazı kimyasallara maruziyetin azaltılmasının toplum düzeyinde Parkinson hastalığının sıklığını etkileyebileceğini vurgulamaktadır. Bireysel düzeyde ise mesleki maruziyeti olan kişilerin koruyucu önlemlere dikkat etmesi ve belirti fark ettiklerinde bu öyküyü hekimleriyle paylaşması önemlidir.
Maruziyeti azaltmak için neler yapılabilir?
- Tarım ilacı ya da endüstriyel çözücülerle çalışanlarda uygun koruyucu ekipman (eldiven, maske, havalandırma) kullanılması
- Bahçe ve ev içi ilaçlamalarda kullanım talimatlarına uyulması
- Meyve ve sebzelerin iyice yıkanması
- Kimyasal kokusu olan kapalı ortamların havalandırılması
- Fiziksel olarak etkin bir yaşam; düzenli egzersiz Parkinson riskinin daha düşük olmasıyla ilişkilendirilmektedir
Erken belirtiler nelerdir?
Parkinson'un hareket belirtilerinden yıllar önce bazı sessiz belirtiler ortaya çıkabilir: koku kaybı, uzun süreli kabızlık, uykuda rüyaları canlandırma (bağırma, tekme atma), el yazısının küçülmesi ve sesin kısılması. Bu belirtilerin varlığı Parkinson olduğu anlamına gelmez; ancak bir arada bulunduklarında nörolojik değerlendirme önerilir.
Kaynaklar
- Goldman SM ve ark. Risk of Parkinson disease among service members at Marine Corps Base Camp Lejeune. JAMA Neurology, 2023
- Dorsey ER ve ark. Trichloroethylene: an invisible cause of Parkinson's disease? Journal of Parkinson's Disease, 2023
