Koku kaybı türleri nelerdir?
- Anosmi: Koku alma duyusunun tamamen kaybı
- Hiposmi: Koku alma duyusunun azalması
- Parosmi: Kokuların farklı ve çoğunlukla hoş olmayan şekilde algılanması (örneğin kahvenin yanık ya da çürük gibi kokması)
- Fantosmi: Ortamda olmayan bir kokunun algılanması
Koku duyusu tat almayla da yakından ilişkilidir. Koku kaybı olan birçok kişi aslında tat aldığını, ancak yiyeceklerin “lezzetini” alamadığını fark eder.
Koku kaybı ne kadar sık görülür?
Toplum çalışmalarında yetişkinlerin yaklaşık beşte birinde koku alma duyusunda bir ölçüde azalma bulunduğu bildirilmektedir. Bu oran yaşla belirgin şekilde artar. Koku kaybı yavaş geliştiğinde kişi tarafından çoğu zaman fark edilmez.
Koku kaybının nedenleri nelerdir?
- Üst solunum yolu enfeksiyonları: Soğuk algınlığı, grip ve COVID-19 sonrası koku kaybı sık görülür; çoğu kişide zamanla düzelme olur (bkz. uzun COVID).
- Burun ve sinüs hastalıkları: Süregen sinüzit, burun polipleri ve alerjik rinit kokuların koku alma bölgesine ulaşmasını engeller.
- Kafa travması: Kafatası tabanındaki ince koku sinirleri zedelenebilir.
- Yaşlanma
- Nörodejeneratif hastalıklar: Parkinson ve Alzheimer hastalığı
- Diğer nedenler: Sigara, bazı ilaçlar, toksik maddelere maruziyet, nadiren beyin tümörleri
Koku kaybı ile Parkinson ve Alzheimer arasındaki ilişki nedir?
Parkinson hastalarının büyük çoğunluğunda koku alma duyusunda azalma vardır ve bu belirti titreme ya da hareket yavaşlığından yıllar önce başlayabilir. Alzheimer hastalığında da koku kaybı erken dönemde görülebilir. Bu nedenle koku kaybı, nörodejeneratif hastalıkların erken işaretlerinden biri olarak araştırılmaktadır.
Ancak koku kaybı olan kişilerin çok büyük bölümünde neden bir nörolojik hastalık değildir. Koku kaybı; kabızlık, uykuda rüyaları canlandırma, titreme, hareketlerde yavaşlama ya da belirgin unutkanlık gibi başka belirtilerle birlikteyse nörolojik değerlendirme önerilir. Parkinson ile ilgili ayrıntılar için Parkinson hastalığı sayfasına bakabilirsiniz.
Hangi durumlarda beklemeden başvurmak gerekir?
Ani başlayan ve tek taraflı koku kaybı, burundan kanlı akıntı, kafa travması sonrası ortaya çıkan koku kaybı ya da koku kaybına eşlik eden baş ağrısı, görme bozukluğu, kişilik değişikliği ve nöbet gibi belirtiler varsa beklemeden değerlendirme yapılmalıdır. Bu belirtiler, daha ileri inceleme gerektiren durumlara işaret edebilir.
Koku kaybı nasıl değerlendirilir?
İlk adım genellikle kulak burun boğaz değerlendirmesidir: Burun içi endoskopik olarak incelenir, gerekirse koku testleri yapılır ve görüntüleme istenir. Nedeni açıklanamayan, diğer nörolojik belirtilerle birlikte görülen ya da tek taraflı koku kaybında nörolojik değerlendirme de gerekir.
Koku eğitimi nedir?
Enfeksiyon sonrası koku kaybında koku eğitimi, uluslararası uzman görüşlerinde önerilen ve ilaç içermeyen bir yöntemdir. Kişi birkaç ay boyunca günde iki kez, belirli kokuları (örneğin gül, limon, karanfil ve okaliptüs) bilinçli olarak koklar ve kokuyu hatırlamaya odaklanır. Bu yöntemin koku sinirlerinin yenilenmesini desteklediği düşünülmektedir.
Günlük yaşamda nelere dikkat edilmeli?
Koku kaybı yalnızca yaşam kalitesini değil güvenliği de etkiler:
- Evde duman ve gaz dedektörü bulundurmak
- Yiyeceklerin son kullanma tarihlerini kontrol etmek
- Gaz ocağının kapalı olduğundan emin olmak
- Kişisel hijyen ve parfüm kullanımında yakınlardan geri bildirim almak
Kaynaklar
- Whitcroft KL ve ark. Position paper on olfactory dysfunction: 2023. Rhinology, 2023
- Hummel T ve ark. Position paper on olfactory dysfunction. Rhinology, 2017
- Doty RL. Olfactory dysfunction in neurodegenerative diseases: is there a common pathological substrate? The Lancet Neurology, 201730123-0)
