Beyin neden kan şekerine bu kadar duyarlıdır?
Beyin, vücut ağırlığının yalnızca yüzde 2'si kadar olmasına karşın vücudun harcadığı enerjinin yaklaşık yüzde 20'sini kullanır. Bu enerjinin ana kaynağı glikozdur ve beyin glikozu çok az depolayabilir; bu nedenle sürekli kan yoluyla almak zorundadır.
Bu nedenle kan şekeri hem çok düştüğünde hem de uzun süre yüksek kaldığında beyin işlevleri etkilenebilir.
Kan şekeri dalgalanması nedir?
Rafine karbonhidrat ve şekerden zengin bir öğünün ardından kan şekeri hızla yükselir; vücut buna yüksek miktarda insülin salgılayarak yanıt verir. Bazı kişilerde bunun ardından kan şekeri hızla düşer. Bu iniş çıkışlar gün içinde tekrarlandığında “kan şekeri dalgalanması” ortaya çıkar.
Lif, protein ve sağlıklı yağ içeren öğünler ise şekerin kana daha yavaş geçmesini sağlar ve dalgalanmaları azaltır.
Dalgalanmalar ruh halini ve dikkati nasıl etkiler?
Kan şekerinin hızla düştüğü dönemlerde şu yakınmalar görülebilir:
- Sinirlilik, huzursuzluk ve ani tatlı isteği
- Odaklanma güçlüğü ve zihinsel yorgunluk
- Titreme, terleme ve çarpıntı
- Baş ağrısı; uzun süre aç kalmak migren ataklarının bilinen tetikleyicilerindendir
Bu yakınmalar çoğu zaman öğle yemeğinden bir iki saat sonra ya da öğün atlandığında belirginleşir. Şeker hastalığı olan ve kan şekeri düşürücü ilaç kullanan kişilerde ise ciddi düşüşler (hipoglisemi) bilinç bulanıklığına yol açabilir ve acil müdahale gerektirir.
Uzun süre yüksek kan şekeri beyni nasıl etkiler?
Diyabet ve diyabet öncesi dönem (prediyabet), beynin küçük damarlarında hasar, beyindeki iltihabi süreçlerde artış ve insülinin beyindeki işlevlerinde bozulma ile ilişkilidir. Araştırmalar diyabetin ileri yaşta bilişsel gerileme ve demans riskinde artışla ilişkili olduğunu göstermektedir.
New England Journal of Medicine'de yayımlanan geniş bir izlem çalışmasında, diyabeti olmayan kişilerde bile ortalama kan şekeri düzeyi yükseldikçe demans riskinin arttığı bulunmuştur. Bu bulgu, kan şekeri dengesinin yalnızca diyabet hastaları için değil herkes için önemli olduğunu düşündürmektedir.
İnsülin direnci nedir?
İnsülin direnci, hücrelerin insülin hormonuna daha az yanıt vermesi ve vücudun aynı kan şekerini sağlamak için daha fazla insülin üretmek zorunda kalmasıdır. Genellikle yıllar içinde, kan şekeri henüz diyabet düzeyine ulaşmadan gelişir. Bel çevresinde yağlanma, hareketsizlik, yetersiz uyku ve şekerden zengin beslenme başlıca katkıda bulunan etkenlerdir. İnsülinin beyinde de görevleri bulunduğundan, insülin direncinin beyin üzerindeki etkileri de araştırılmaktadır.
Kan şekerini dengelemek için neler yapılabilir?
- Öğünleri atlamamak ve düzenli saatlerde yemek
- Her öğünde protein, lif ve sağlıklı yağ bulundurmak
- Beyaz un, şekerli içecek ve paketli atıştırmalıkları azaltmak
- Tam tahıl, baklagil, sebze ve kuruyemişi tercih etmek
- Yemek sonrası kısa yürüyüşler yapmak
- Uyku düzenine dikkat etmek; uykusuzluk insülin duyarlılığını azaltır
Hangi durumlarda tahlil gerekir?
Sık acıkma ve tatlı isteği, öğün sonrası belirgin yorgunluk, sık idrara çıkma, aşırı susama, bel çevresinde yağlanma ya da ailede diyabet öyküsü varsa açlık kan şekeri ve HbA1c gibi tahlillerin yapılması önerilir. Muayenehanede kan şekeri dengesi, fonksiyonel tıp değerlendirmesinin ve unutkanlık yakınmalarının araştırılmasının bir parçası olarak ele alınır.
Kaynaklar
- Crane PK ve ark. Glucose levels and risk of dementia. New England Journal of Medicine, 2013
- Biessels GJ, Despa F. Cognitive decline and dementia in diabetes mellitus: mechanisms and clinical implications. Nature Reviews Endocrinology, 2018
