Uzun COVID nedir?
COVID-19 geçiren kişilerin çoğu birkaç hafta içinde tamamen düzelir. Bir kısmında ise yakınmalar enfeksiyon geçtikten sonra da sürer ya da yeni yakınmalar ortaya çıkar. Bu tabloya halk arasında uzun COVID, tıbbi dilde ise COVID-19 sonrası durum denir.
Dünya Sağlık Örgütü'nün tanımına göre bu durum, olası ya da doğrulanmış SARS-CoV-2 enfeksiyonundan sonraki 3 ay içinde başlayan, en az 2 ay süren ve başka bir tanıyla açıklanamayan belirtileri kapsar. Hafif geçirilen enfeksiyonlardan sonra da görülebilir.
Hangi nörolojik belirtiler görülür?
- Yorgunluk: En sık bildirilen yakınmadır; zihinsel ya da fiziksel bir çabadan sonra belirgin biçimde artabilir.
- Beyin sisi: Odaklanma güçlüğü, unutkanlık, düşünmede yavaşlama (bkz. beyin sisi).
- Baş ağrısı: Daha önce baş ağrısı olmayan kişilerde yeni başlayan ya da migreni olanlarda artan ataklar.
- Koku ve tat kaybı: Bazı kişilerde aylarca sürebilir (bkz. koku kaybı).
- Uyku bozuklukları: Uykuya dalmakta zorluk ve dinlendirmeyen uyku.
- Uyuşma, karıncalanma ve kas ağrıları
- Baş dönmesi ve ayağa kalkınca çarpıntı: Otonom sinir sisteminin etkilenmesiyle ilişkili olabilir.
Bu belirtiler neden ortaya çıkıyor?
Uzun COVID'in nedenleri henüz tam olarak anlaşılmamıştır. Araştırılan olası mekanizmalar şunlardır:
- Vücutta süren iltihabi yanıt ve bağışıklık sisteminin dengesizliği (bkz. nöroinflamasyon)
- Küçük damarlarda pıhtılaşma eğilimi ve damar iç yüzeyinin etkilenmesi
- Virüsün ya da virüs parçalarının vücutta bir süre kalması
- Otonom sinir sisteminin etkilenmesi
- Hareketsizlik, uykusuzluk ve hastalık sürecindeki stresin katkısı
Büyük olasılıkla tek bir neden değil, kişiden kişiye değişen bu mekanizmaların bir birleşimi söz konusudur.
Kimlerde daha sık görülür?
Araştırmalar uzun COVID'in kadınlarda, orta yaş grubunda, enfeksiyonu ağır geçirenlerde ve önceden süregen hastalığı olanlarda daha sık görüldüğünü bildirmektedir. Bununla birlikte hafif enfeksiyon geçiren genç ve sağlıklı kişilerde de ortaya çıkabilir. Belirtilerin dalgalı seyretmesi, yani bazı günler belirgin biçimde iyi, bazı günler kötü hissedilmesi de bu durumun sık görülen özelliklerindendir.
Hangi durumlarda nörolojik değerlendirme gerekir?
- Belirtilerin 2–3 ayı aşmasına karşın azalmaması
- Unutkanlığın iş ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemesi
- Yeni başlayan ya da karakter değiştiren baş ağrısı
- Kol ya da bacakta güçsüzlük, konuşma bozukluğu, yüzde kayma gibi belirtiler (bu belirtiler ani başladıysa 112 aranmalıdır)
Muayenede yakınmaların uzun COVID'e mi, yoksa bu dönemde ortaya çıkan başka bir duruma mı bağlı olduğu araştırılır. Vitamin eksiklikleri, tiroid sorunları, uyku apnesi ve depresyon gibi tedavi edilebilir nedenler gözden geçirilir.
Uzun COVID'de neler yapılabilir?
Uzun COVID'e özgü tek bir tedavi yoktur; yaklaşım belirtilere göre planlanır:
- Enerjiyi dengelemek: Belirtileri artıran aşırı zorlamalardan kaçınarak etkinlikleri kademeli artırmak
- Uyku düzeni ve gün içinde kısa dinlenme araları
- Bilişsel yakınmalar için liste tutmak, işleri parçalara bölmek, tek seferde tek işe odaklanmak
- Baş ağrısı için atak günlüğü ve tetikleyicilerin belirlenmesi
- Beslenme, kan değerleri ve iltihap belirteçlerinin gözden geçirilmesi
Belirtilerin önemli bir kısmının zaman içinde azaldığı bildirilmektedir; ancak bu süreç kişiden kişiye farklılık gösterir. Ayrıntılı bilgi için unutkanlık ve baş ağrısı sayfalarına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Soriano JB ve ark. A clinical case definition of post-COVID-19 condition by a Delphi consensus. The Lancet Infectious Diseases, 202200703-9)
- Davis HE ve ark. Long COVID: major findings, mechanisms and recommendations. Nature Reviews Microbiology, 2023
