B12 vitamini sinir sistemi için neden önemlidir?
B12 vitamini (kobalamin), sinir liflerini saran ve elektrik iletimini hızlandıran miyelin kılıfın yapımında, DNA sentezinde ve kırmızı kan hücrelerinin üretiminde görev alır. Vücut B12'yi kendisi üretemez; ağırlıkla et, balık, yumurta ve süt ürünleri gibi hayvansal besinlerle alınır.
Karaciğerde yıllarca yetecek B12 deposu bulunduğu için eksiklik yavaş gelişir. Belirtiler ortaya çıktığında eksiklik çoğu zaman uzun süredir vardır.
B12 eksikliği hangi belirtilere yol açar?
- Uyuşma ve karıncalanma: Genellikle ayaklardan başlar; sinir hasarına (polinöropati) bağlıdır. Ayrıntılar için uyuşma ve karıncalanma sayfasına bakabilirsiniz.
- Denge bozukluğu: Özellikle karanlıkta ya da gözler kapalıyken belirginleşen dengesizlik; omuriliğin etkilenmesiyle ilişkili olabilir.
- Unutkanlık, dikkat güçlüğü ve beyin sisi
- Ruh hali değişiklikleri: Depresif belirtiler, sinirlilik
- Kansızlığa bağlı yakınmalar: Yorgunluk, solukluk, çarpıntı, nefes darlığı
- Ağızda yaralar ve dilde yanma
Önemli bir nokta: Nörolojik belirtiler, kansızlık gelişmeden de ortaya çıkabilir. Uzun süre fark edilmeyen eksiklikte sinir hasarı kalıcı olabileceğinden erken tanı önemlidir.
B12 eksikliği kimlerde daha sık görülür?
- Vegan ve vejetaryen beslenenler
- İleri yaştakiler; yaşla birlikte mide asidi ve B12 emilimi azalır
- Mide asidini azaltan ilaçları ya da bazı şeker ilaçlarını uzun süre kullananlar
- Mide ya da bağırsak ameliyatı (obezite cerrahisi dahil) geçirenler
- Çölyak, Crohn hastalığı ve kronik gastrit gibi emilim sorunları olanlar
- Pernisiyöz anemi adı verilen bağışıklık sistemi hastalığı olanlar
Omega-3 yağ asitleri beyinde ne işe yarar?
Omega-3 yağ asitlerinden DHA, beyin hücrelerinin zarının önemli bir yapı taşıdır; EPA ise vücuttaki iltihabi süreçlerin dengelenmesinde rol oynar. Bu yağ asitleri vücutta yeterince üretilemez ve besinlerle alınmalıdır.
Başlıca kaynakları somon, sardalya, uskumru ve hamsi gibi yağlı balıklardır. Ceviz, keten tohumu ve chia tohumu bitkisel bir omega-3 türü olan ALA içerir; ancak ALA'nın vücutta EPA ve DHA'ya dönüşümü sınırlıdır.
Omega-3 takviyesi hafızayı korur mu?
Balık tüketimi yüksek olan kişilerde bilişsel gerilemenin daha yavaş olduğunu gösteren gözlemsel çalışmalar vardır. Ancak sağlıklı kişilerde omega-3 takviyesinin hafızayı koruduğu randomize çalışmalarda net olarak gösterilememiştir. Bu nedenle öncelik, takviyeden önce beslenmede haftada birkaç kez balığa yer vermektir. Takviye kullanımı; kanama riski, kullanılan diğer ilaçlar ve kişinin ihtiyacı değerlendirilerek hekimle birlikte planlanmalıdır.
Folat ve D vitamini de önemli mi?
B12 vitamini, folat (B9 vitamini) ile birlikte çalışır; folat eksikliği de kansızlığa ve sinir sistemi yakınmalarına katkıda bulunabilir. D vitamini eksikliği ise ülkemizde sık görülür ve yorgunluk ile kas ağrılarına eşlik edebilir. Bu nedenle değerlendirme sırasında bu vitaminlere de çoğunlukla birlikte bakılır.
Eksiklik nasıl araştırılır?
B12 düzeyi basit bir kan tahliliyle ölçülür. Sınırda değerlerde homosistein ve metilmalonik asit gibi ek tahliller tanıya yardımcı olabilir. Eksiklik saptandığında nedeni araştırılır ve yerine koyma, nedene göre ağızdan ya da iğne yoluyla hekim tarafından planlanır.
Muayenehanede uyuşma, denge sorunu ya da unutkanlık yakınmasıyla başvuran kişilerde B12 başta olmak üzere vitamin ve mineral düzeyleri, fonksiyonel tıp yaklaşımıyla birlikte değerlendirilir. Sinir hasarının varlığı ve yaygınlığı gerekirse EMG ile incelenir. Beslenme önerileri için beyin dostu beslenme yazısına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Green R ve ark. Vitamin B12 deficiency. Nature Reviews Disease Primers, 2017
- NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin B12 — Fact Sheet for Health Professionals
- NIH Office of Dietary Supplements. Omega-3 Fatty Acids — Fact Sheet for Health Professionals
